Kościół św. Marcina


Wcześniejsze nazwy: St. Martini Kirche (do 1945)
Data budowy: koniec XIII w.
Architekt: Wiland
Miejsce: Wrocław, Ostrów Tumski - ul. św. Marcina

    Historia

Najmniejszy i najstarszy kościół Wrocławia stanowi zarazem jedyną ocalałą część dawnego zamku piastowskiego. Kościół prawdopodobnie powstał w latach ok. 1275-88 na miejscu wybudowanej już w 1149 roku romańskiej zamkowej kaplicy. Autorem był murator Wiland. Został ufundowany przez wrocławskiego Piasta księcia Henryka IV Probusa jako kościół klasztorny Najświętszej Marii Panny, a zarazem karner (dwu-kondygnacyjna kaplica grzebalna, gdzie górna część służyła mszom, a dolna jako grobowiec). Ponieważ w międzyczasie powstawał kościół św. Krzyża (1288-1295), budowę przerwano. Budowlę ukończono dopiero w XV w., ale już w innej formie: bryłę uproszczono, a gabaryty zmniejszono. W tym samym czasie przeniesiono wezwanie św. Marcina, patrona rycerzy.

Dokładne daty powstania i przeniesienia wezwania nie są do końca sprecyzowane i potwierdzone. W 1149 roku Bolesław IV Kędzierzawy przekazał kościół benedyktynom z ołbińskiemu klasztoru św. Wincentego. W akcie nadania możemy przeczytać, że istniała budowla "capellam videlicet sancti Martini", przy której wcześniej funkcjonowała wspólnota zakonna. Dokumenty z roku 1248 wymieniają kościół św. Marcina, jako kaplicę na terenie zamku: "in castro ecclesia sancti Martini". Do 1368 kościółek należał do klasztoru ołbińskiego, a po tym roku drogą zamiany przeszedł w ręce biskupa i kapituły katedralnej. W roku 1466 wybuchł pożar na Wyspie Piasek, w wyniku, którego ucierpiał także kościół św. Marcina. W 1544 roku wybuchł kolejny pożar, którego przyczyną był piorun, który uderzył w sygnaturkę budowli. W 1571 roku i później w XVII w. przeszedł gruntowną renowację.

Po roku 1810 kościół przejściowo utracił funkcje sakralne. W XIX w. zasypano odnogę Odry oddzielającą Ostrów Tumski i wytyczono ulicę św. Marcina, na której obecnie znajduje się budowla. Kościół odgrywał dużą rolę w życiu polskiej ludności przedwojennego Wrocławia. W okresie międzywojennym od 1. marca 1921 do 17. września 1939 odbywały się tutaj nabożeństwa w języku polskim. Działało tu także Polskie Towarzystwo Kościelne, założone w 1919 r. rozwiązane przez Niemców w 1939. W czasie II wojny światowej silnie zniszczony w ok. 80%, został odbudowany w latach 1947-49, 1957-60 i 1968. Obecnie jest kościołem rektoralnym w parafii św. Krzyża.

    Architektura

Obecnie jest to gotycka dwupoziomowa budowla, zbudowana z cegły. Początkowo rzut kościoła złożony był z prostokątnego prezbiterium i przylegającej do niego od strony zachodniej ośmiobocznej nawy. Po wzniesieniu kościoła św. Krzyża i zmianie i uproszczeniu planów, wyburzono przypory, przesunięto północną ścianę prezbiterium na północ i poszerzono nawę. Wszystkie te zabiegi nadały budowli nieregularnego kształtu i rzutu. Po przebudowie górna kondygnacja nie miała sklepień tylko malowany strop kasetonowy, ozdobiony złotymi gwiazdami, co odnotował w 1512 roku Bartłomiej Stenus

Zniszczony w czasie II wojny światowej został odbudowany w latach 1957-1960 przez Tadeusza Kozaczewskiego i Edmunda Małachowicza w silnie zmienionej formie; ponieważ przywiązywano dużą wagę do tradycji piastowskiego Wrocławia, partia nawy została pomniejszona do dawnych rozmiarów rzutu, nadbudowana i nakryta daszkiem namiotowym, co nadało jej kształt wieży, uwydatniającej pamiątkowy charakter świątyni. W roku 1968 odtworzono zarys dawnych przypór, położono nową posadzkę w południowej części dawnego terenu zamkowego i odsłonięto pomnik papieża Jana XXIII. W roku 1983, dzięki staraniom Towarzystwa Miłośników Wrocławia, wmurowano przy kościółku tablicę upamiętniającą tę świątynię jako stałe miejsce spotkań Polaków w latach 1921-39. W maju 1995 roku przyczepiono do jednej z ścian " Pięć prawd Polaków" i medalion jubileuszu roku 2000 w tymże roku. "Pięć prawd Polaków" to tablica upamiętniającą Polaków spod znaku Rodła - członków Związku Polaków w Niemczech, czyli byłej 2-3 tys. wrocławskiej polonii.

Wewnątrz znajduje się, biegnąca wokół prezbiterium, kamienna gotycka dekoracja architektoniczna. W jej skład wchodzi 10 segmentów ujmujących sedilia (miejsce w kościele przeznaczone dla służby kościelnej - w kształcie wnęki w ścianie z łukiem w pobliżu ołtarza), zawierających ślepe arkady z manswerkami w przyłuczach, oraz sakramentarium. Jest to jedna z najwybitniejszych realizacji tego typu na Śląsku.

    Ciekawostki

Z kościółkiem powiązana jest jedna z wersji legendy o błogosławionym Czesławie Odrowążu, który miał się tutaj modlić o ocalenie miasta podczas najazdu tatarskiego w 1241 r. Według podań, otworzyło się niebo i na głowy Tatarów spadł niebieski ogień, otaczając wyspę płomienistym kręgiem.

    Gdzie się znajduje?

Kościół znajduje się na ulicy św. Marcina na Ostrowie Tumskim na przeciw kolegiaty św. Krzyża. Obok stoi granitowy pomnik papieża Jana XXIII. Po drugiej stronie Odry znajduje się Wyspa Piasek i kościół Najświętszej Maryi Panny.


Pokaż www.tl.wroclaw.pl na większej mapie

© Tomasz Lewicki - www.tl.wroclaw.pl ©